Vitomirović: Imamo punu podršku EU da zatvorimo Poglavlje 27 do kraja godine

Vitomirović u intervjuu za Portal RTCG govori o mogućnosti zatvaranja Poglavlja 27 do kraja godine i ključnim ekološkim prioritetima države.

• Poglavlja 23 i 24 imaju izuzetan značaj za Evropsku komisiju, ali i Poglavlje 27 jer se neposredno odnosi na zdravlje ljudi, kvalitet života i očuvanje prirodnih resursa. Šta nam govori posjeta evropske komesarke za proširenje Marte Kos i njeno učešće u ekološkoj akciji „Čuvaj da te čuva“ u Kotoru?

Evropska komesarka za proširenje Marta Kos tokom posjete Kotoru posebno je naglasila Poglavlje 27 kao jedno od najzahtjevnijih u pregovaračkom procesu Crne Gore. Istovremeno je ukazala na to da građani koristi evropskih integracija treba neposredno da osjete, između ostalog i kroz mogućnost da lokalne zajednice na održiv način valorizuju potencijale mora i priobalja. Tokom njene posjete Institutu za biologiju mora u Kotoru fokus je bio na zaštiti morskog i priobalnog područja, očuvanju biodiverziteta, upravljanju otpadom, uključivanju lokalnih zajednica i mogućnostima dalje stručne i finansijske podrške Evropske unije.

Naša zajednička akcija „Čuvaj da te čuva“, u kojoj je na području Boke učestvovalo oko 500 ronilaca, volontera, predstavnika institucija, nevladinih organizacija i lokalnih zajednica, pokazala je kako se evropske vrijednosti primjenjuju u praksi.

Čišćenjem morskog dna od Kotora do Perasta, uključujući područje oko Gospe od Škrpjela, poslata je jasna poruka da je zaštita prirode zajednička odgovornost države, lokalnih samouprava, privrede i građana. 

Naš cilj nije isključivo administrativno zatvaranje Poglavlja 27. Želimo da taj proces proizvede vidljive i trajne rezultate: čistija naselja, uređene deponije, efikasniji sistem upravljanja otpadom, zaštićene rijeke i more, kao i snažnije institucije.

Suštinska poruka sa tog razgovora jeste da imamo punu podršku za zatvaranje Poglavlja 27 do kraja godine, te da evropski put Crne Gore i očuvanje životne sredine nijesu odvojeni procesi, već jedinstvena obaveza prema građanima i budućim generacijama.

• Kao pregovarač zadužen za Klaster 4 i šef Radne grupe za Poglavlje 27, kako ocjenjujete značaj Instituta za biologiju mora za ispunjavanje završnih mjerila i kakvu poruku šalje posjeta evropske komesarke za proširenje Marte Kos toj ustanovi?

Institut za biologiju mora ima izuzetno značajnu ulogu u ispunjavanju obaveza Crne Gore iz Poglavlja 27. Evropske standarde nije dovoljno samo prenijeti u nacionalno zakonodavstvo; potrebno je dokazati da država raspolaže institucijama sposobnim da kontinuirano prate stanje životne sredine, primjenjuju propise i Evropskoj komisiji dostavljaju pouzdane, uporedive i naučno utemeljene podatke. Kao pregovarač za Klaster 4 i šef Radne grupe za Poglavlje 27 posebno ističem dugogodišnji doprinos Instituta monitoringu morske sredine i istraživanjima biodiverziteta, kvaliteta morske vode, morskih staništa, invazivnih vrsta, otpada, mikroplastike i uticaja klimatskih promjena. Institut time obezbjeđuje stručnu i naučnu osnovu bez koje nije moguće kvalitetno planirati mjere zaštite mora niti vjerodostojno izvještavati Evropsku komisiju.

Važan primjer je naučno-stručna podloga koju je Institut pripremio za predlog morskog dijela mreže Natura 2000.

Jedan od ključnih zahtjeva Poglavlja 27 jeste uspostavljanje funkcionalnog sistema monitoringa i izvještavanja, kao i dokazivanje administrativne i institucionalne sposobnosti države da evropsko zakonodavstvo sprovodi u praksi. Podaci Instituta omogućavaju procjenu ekološkog statusa morske sredine, praćenje trendova i pritisaka, vrednovanje efekata sprovedenih mjera i pravovremeno planiranje novih aktivnosti. To odgovara širem cilju pregovaračkog procesa: izgradnji sistema koji evropske standarde primjenjuje svakodnevno, a ne samo formalno usvaja.

Posjeta evropske komesarke Marte Kos, zajedno sa predsjednikom Vlade Milojkom Spajićem, ministrom Damjanom Ćulafićem, ministrom Filipom Radulovićem i ambasadorom Johanom Satlerom, potvrđuje da su rad Instituta i rezultati projekata finansiranih iz evropskih fondova prepoznati na najvišem političkom nivou.

Delegaciji su predstavljeni evropski projekti, naučnoistraživačke aktivnosti i laboratorijski kapaciteti Instituta, čime je dodatno naglašena važnost naučnih ustanova za očuvanje morske sredine i biodiverziteta. Posjeta zato nije samo javno priznanje Institutu, već i jasna poruka da će napredak Crne Gore ka Evropskoj uniji zavisiti od konkretnih i provjerljivih rezultata na terenu.

Institut trenutno realizuje osam međunarodnih projekata finansiranih iz pretpristupnih fondova EU, ukupne vrijednosti veće od 4,2 miliona eura, a u dva projekta ima ulogu vodećeg partnera.

Time potvrđuje kapacitet ne samo za naučna istraživanja već i za upravljanje složenim evropskim projektima i međunarodnim konzorcijumima. Institut za biologiju mora zato smatram jednim od ključnih stručnih i naučnih partnera države u procesu zatvaranja Poglavlja 27. Njegov doprinos omogućava donošenje odluka zasnovanih na dokazima, djelotvornu primjenu evropskih propisa i potvrdu da Crna Gora može dugoročno i održivo upravljati svojim morskim i obalnim područjem.

• Kada već govorimo o mehanizmima očuvanja prirode, Crna Gora je načelo „zagađivač plaća“ ugradila u svoj pravni okvir, ali građani i dalje često imaju utisak da troškove ekološke štete snosi država. Koje konkretne rezultate Vlada mora ostvariti da bi Evropska unija ocijenila da se ovo načelo djelotvorno primjenjuje, a ne samo formalno postoji u zakonima?

Kao prvo moram da naglasim da ovo nije samo obaveza izvršne već zakonodavne i sudske vlasti, a i državno tužilaštvo je izdvojeno u posebnu ustavnu kategoriju kao nezavisan organ zadužen za gonjenje učinilaca krivičnih djela. Znači, EU ne očekuje rezultate samo od Vlade, već od cjelokupnog sistema države. Načelo „zagađivač plaća“ podrazumijeva da troškove sprečavanja, kontrole i sanacije ekološke štete snosi subjekt koji je zagađenje prouzrokovao. Međutim, samo normativno uvođenje ovog načela ne garantuje njegovu djelotvornu primjenu; usklađivanje zakonodavstva predstavlja tek početni korak.

Evropska unija očekuje dokaze o dosljednom sprovođenju propisa, odnosno sposobnosti nadležnih organa da utvrde odgovornost i kazne počinioce, nalože preventivne i sanacione mjere i troškove sanacije naplate od zagađivača. Princip „zagađivač plaća“ danas se prečesto svodi na praznu zakonsku formulaciju. Dok se ekološka šteta mjeri milionima, odgovorne često ne pronalazimo, a oni za koje utvrdimo odgovornost nerijetko prolaze sa simboličnim kaznama, pa troškove sanacije na kraju snosi država ili lokalne samouprave. To je za EU neprihvatljivo. Ko ostvaruje profit uništavajući prirodu mora platiti punu cijenu štete, uključujući sanaciju, izgubljene prirodne resurse i eventualne posljedice po zdravlje ljudi.

Bez ozbiljnih finansijskih sankcija, oduzimanja nezakonite koristi i efikasnih sudskih postupaka, princip „zagađivač plaća“ ostaće samo fraza. Za nas poseban izazov predstavljaju slučajevi u kojima zagađivač više ne posluje, nije ga moguće pouzdano identifikovati ili isti nema dovoljno sredstava za sanaciju pričinjene štete. Država mora Evropskoj komisiji predstaviti mjerljive rezultate sprovođenja, ali ti rezultati u konačnici moraju dovesti do stvarnog smanjenja zagađenja, a ne ostati na nivou statističkih pokazatelja. To znači da rezultati moraju imati i efekat odvraćanja od eko-kriminala.

Za to su potrebni snažniji administrativni kapaciteti, pouzdan sistem monitoringa i efikasna međuinstitucionalna saradnja.

Efikasniji odgovor države na ekološki kriminal zahtijeva veći broj inspektora na lokalnom i državnom nivou, te dodatnu specijalizaciju sudija i tužilaca za oblast zaštite životne sredine. Potrebno je obezbijediti kontinuirane obuke.

Napredak Crne Gore ka članstvu u EU zato neće zavisiti samo od usvojenih zakona o šteti u životnoj sredini, Krivičnog zakonika ili Zakona o odgovornosti pravnih lica za krivična djela i ostalih zakona, već prvenstveno od njihove praktične primjene i sposobnosti institucija da obezbijede da se zagađivač procesuira i snosi troškove štete koju je prouzrokovao. Kao pregovarač ispred Crne Gore napominjem da EU insistira na dosljednoj primjeni inovirane Eco Crime direktive iz 2024. godine, koja je proširila broj krivičnih djela iz oblasti životne sredine i uvela strožije kazne za počinioce.

• I na kraju, kakva je dinamika ispunjavanja obaveza iz Poglavlja 27? Možemo li očekivati njegovo zatvaranje do kraja godine?

Dinamiku bih opisao jednom rečenicom: posljednjih 100 metara maratona trčimo u sprintu. Naš tim ulaže maksimalne napore i sa velikim zadovoljstvom mogu reći da je zatvaranje Poglavlja 27 do kraja godine potpuno realno. To se ne odnosi samo na Poglavlje 27, već i na preostala poglavlja u okviru Klastera 4. Nažalost, 14. jula nijesmo privremeno zatvorili ni Poglavlje 14 – Saobraćajna politika, ali očekujem da će i taj zastoj uskoro biti prevaziđen.